Ratownictwo wysokościowe to jeden z najtrudniejszych i najbardziej wymagających obszarów działalności służb ratowniczych. Obejmuje interwencje w miejscach trudno dostępnych: na dachach budynków, wieżowcach, mostach, dźwigach, stromych zboczach, ale też w przestrzeniach zamkniętych, takich jak studzienki, szyby czy silosy – czyli wszędzie tam, gdzie dotarcie do poszkodowanego wymaga specjalistycznych technik i sprzętu. W tym poradniku wyjaśniamy, jaki sprzęt wchodzi w skład zestawu ratownictwa wysokościowego, jakie normy musi spełniać i co jest potrzebne, by uzyskać kwalifikacje ratownika wysokościowego w strukturach KSRG.
Wyposażenie do ratownictwa wysokościowego jest ściśle regulowane. Zasady Organizacji Ratownictwa Wysokościowego w KSRG, zatwierdzone przez Komendanta Głównego PSP i ostatnio aktualizowane w 2024 roku, określają minimalny normatyw sprzętu dla jednostek realizujących zadania z tego zakresu. Każdy element zestawu musi spełniać normy PN i EN oraz posiadać certyfikat CE. Sprzęt powinien być przechowywany jako kompletny zestaw w dedykowanych workach, z wyjątkiem trójnogu. Przeglądy i kontrola muszą odbywać się zgodnie z instrukcją producenta, co najmniej raz na 12 miesięcy.
Szelki bezpieczeństwa to podstawowe zabezpieczenie ratownika przed upadkiem z wysokości. W ratownictwie wysokościowym prowadzonym przez PSP i OSP muszą one spełniać łącznie trzy normy europejskie: PN-EN 361 (ochrona przed upadkiem z wysokości), PN-EN 358 (ustalanie pozycji podczas pracy i zapobieganie upadkom) oraz PN-EN 813 (uprząż biodrowa do pozycjonowania w podwieszeniu). Każda z tych norm reguluje inną funkcję szelek, dlatego tylko produkt spełniający wszystkie trzy może być stosowany do pełnego zakresu działań ratowniczych.
Szelki składają się z pasów barkowych, biodrowych i udowych, łączonych klamrami pozwalającymi dopasować uprząż do sylwetki ratownika. Posiadają kilka punktów zaczepowych: tylny i przedni (górne) do asekuracji przez linę, centralny biodrowy do autoasekuracji i poruszania się wzdłuż liny oraz dwa boczne w pasie biodrowym do pracy w podparciu. Przy wyborze szelek warto zwrócić uwagę, by deklarowany okres użytkowania wynosił 10 lat, a nie standardowe 5. Dłuższy cykl życia produktu bezpośrednio wpływa na koszty utrzymania zestawu w gotowości.
W ofercie Awares znajdziesz uprzęże i szelki bezpieczeństwa MSA GRAVITY, spełniające wymagania norm dla sprzętu stosowanego w ratownictwie wysokościowym i pracy w przestrzeniach zamkniętych.
Do ratownictwa wysokościowego stosuje się liny półstatyczne (zwane też statycznymi), produkowane zgodnie z normą EN 1891. Są to liny rdzeniowe w oplocie o małej rozciągliwości, co oznacza, że nie amortyzują energii upadku tak jak liny alpinistyczne dynamiczne, ale za to doskonale sprawdzają się przy zjazdach, opuszczaniu i podciąganiu osób oraz sprzętu. Zgodnie z wytycznymi KSRG należy stosować liny typu A według normy EN 1891, o średnicy mieszczącej się między 10,5 a 11 mm. Zaleca się, by liny różniły się kolorem, co ułatwia szybką identyfikację poszczególnych odcinków podczas akcji.
Liny statyczne należy kontrolować przed każdym użyciem pod kątem mechanicznych uszkodzeń, przetarć i deformacji splotu. Każda lina poddana obciążeniu dynamicznemu (np. w wyniku upadku) powinna zostać wycofana z użytkowania, niezależnie od widocznych uszkodzeń.
Karabinki to elementy pozwalające szybko łączyć poszczególne elementy zestawu: linę z uprzężą, bloczek z punktem kotwiczącym, lonżę z karabinkiem uprzęży. W ratownictwie wysokościowym stosuje się karabinki stalowe lub aluminiowe z zamkiem automatycznym, spełniające normę EN 12275 i EN 362. Wytrzymałość podłużna karabinki ratowniczego powinna wynosić co najmniej 20–25 kN, choć modele z hartowanej stali osiągają wartości do 50 kN. Karabinki otwierane jedną ręką są wymagane w sytuacjach, gdy ratownik musi działać sprawnie w rękawicach lub trudnych warunkach atmosferycznych.
Taśmy tekstylne (lonże, pętle stanowiskowe) stanowią uzupełnienie systemu. Normatyw KSRG zaleca taśmy o długości 150 cm, wykonane z dwóch warstw i wszyte w pętlę, spełniające normę PN-EN 795 B oraz PN-EN 354, o wytrzymałości co najmniej 22 kN.
Przyrząd zjazdowy z automatyczną blokadą (określany też jako urządzenie samohamowne) służy do kontrolowanego opuszczania ratownika lub poszkodowanego, a jednocześnie chroni przed niekontrolowanym upadkiem. Taki przyrząd spełniający normy EN 341 typ 2 klasa A, EN 12841 typ C i EN 15151-1 może pełnić jednocześnie rolę urządzenia zjazdowego, asekuracyjnego i autoasekuracyjnego, co redukuje liczbę elementów potrzebnych w zestawie.
Urządzenia samohamowne mobilne (np. ASAP) montowane na linie asekuracyjnej chronią ratownika podczas wspinania i pracy na wysokości. Automatycznie blokują ruch w przypadku nagłego szarpnięcia, działając podobnie jak pas bezpieczeństwa w samochodzie. Sprzęt tego typu musi spełniać normy CE EN 353-2 i CE EN 12841 typ A.
Bloczek ratowniczy to krążek osadzony na osi, pozwalający zmienić kierunek ciągu liny i zmniejszyć siłę potrzebną do wyciągnięcia poszkodowanego lub ciężkiego sprzętu. Bloczek podwójny (dwie rolki osadzone współosiowo) spełniający normę PN-EN 12278 umożliwia budowanie wielokrążków, czyli układów, w których siłę potrzebną do podniesienia ciężaru dzieli się przez przełożenie mechaniczne. Bloczki przystosowane do współpracy z węzłem samoblokującym (prusik) pozwalają dodatkowo zabezpieczyć układ przed cofnięciem.
Trójnóg ratowniczy to przenośny punkt kotwiczący stosowany przede wszystkim przy pracy w przestrzeniach zamkniętych: studzienkach, silosach, kanałach i szybach wentylacyjnych. Ustawiany nad otworem wejściowym, stanowi punkt zawieszenia dla sprzętu zjazdowego, urządzeń samohamownych i lin asekuracyjnych. Normatyw KSRG przewiduje posiadanie trójnogu na poziomie jednego na powiat dla jednostek specjalistycznych grup ratownictwa wysokościowego.
Uprząż ewakuacyjna (ratownicza) służy do transportu poszkodowanego: zakładana na osobę wymagającą ewakuacji, pozwala ją bezpiecznie opuścić lub wyciągnąć z trudno dostępnego miejsca. Powinna spełniać normy PN-EN 1497 i PN-EN 1498 oraz być wyposażona w szelki i regulowane elementy, co umożliwia szybkie dopasowanie do sylwetki bez zdejmowania odzieży poszkodowanego.
Kompletny zestaw ratownictwa wysokościowego przechowywany jest w dedykowanych workach. Worki na sprzęt (pojemność ok. 50–60 litrów) wykonane z tkaniny powlekanej PCV lub TPU, odporne na przemakanie, z szelkami do noszenia na plecach i możliwością podwieszania do uprzęży, pozwalają transportować kompletne wyposażenie w trudnym terenie. Mniejsze worki na linę (ok. 15–20 litrów), zamykane od góry sznurkiem z zatrzaskiem i z taśmą do dopięcia liny na dnie, zabezpieczają linę przed zaplątaniem podczas rozwijania.
Ratownictwo wysokościowe w KSRG realizowane jest na dwóch poziomach: podstawowym i specjalistycznym. Droga do uzyskania kwalifikacji różni się w zależności od tego, w jakim podmiocie działa ratownik i do jakiego zakresu zadań chce być przygotowany.
Zgodnie z aktualnymi Zasadami Organizacji Ratownictwa Wysokościowego w KSRG, zadania w zakresie podstawowym mogą realizować trzy grupy ratowników. Pierwsza to strażacy jednostek ochrony przeciwpożarowej, którzy kwalifikacje uzyskują w ramach szkolenia zawodowego (z wyłączeniem OSP). Druga to członkowie OSP biorący bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, kształceni w ramach systemu szkolenia OSP. Trzecia grupa to pozostali ratownicy działający w strukturach KSRG, którzy przeszli szkolenie specjalistyczne z zakresu ratownictwa wysokościowego.
Szkolenie doskonalące z ratownictwa wysokościowego realizowanego przez KSRG w zakresie podstawowym realizowane jest zgodnie z programem zatwierdzonym przez Komendanta Głównego PSP. Obejmuje przepisy dotyczące pracy na wysokości, rodzaje i zasady obsługi sprzętu wysokościowego, wiązanie węzłów stosowanych w ratownictwie, budowanie stanowisk i prostych układów wielokrążkowych, a także prowadzenie działań ratowniczych w typowych scenariuszach: na dachu, w studni, w koszu drabiny lub podnośnika.
Gotowość operacyjną jednostki do realizacji zadań z tego zakresu określa się jako zdolność do wystawienia co najmniej trzech do sześciu ratowników, w tym co najmniej trzech z odpowiednimi kwalifikacjami, wyposażonych w sprzęt zgodny z normatywem, w niezwłocznym czasie od alarmu.
Część czynności ratowniczych wymaga ukończenia dodatkowych szkoleń doskonalących, zatwierdzonych przez Komendanta Głównego PSP odrębnym programem. Dotyczy to technik ewakuacji z kolejek linowych, drzew i specyficznych konstrukcji. Szkolenia te prowadzone są w miejscu dyslokacji danej jednostki ratowniczo-gaśniczej lub w wyznaczonych ośrodkach szkoleniowych PSP, na sprzęcie znajdującym się w jednostce lub przeznaczonym do celów szkoleniowych.
Dla ratowników działających poza strukturami PSP i OSP, a realizujących prace na wysokościach w środowisku przemysłowym, istnieje możliwość odbycia specjalistycznych szkoleń z zakresu pracy i ratownictwa na wysokości. Uczestnik takiego szkolenia uzyskuje uprawnienia potwierdzające znajomość zasad bezpieczeństwa, przepisów i właściwego użytkowania środków ochrony indywidualnej (SOI) przy pracach prowadzonych powyżej 1 metra nad poziomem podłoża. Uprawnienia takie wydawane są bezterminowo, a producenci sprzętu i instytucje nadzoru zalecają ich odświeżanie co dwa lata.
Posiadanie sprzętu to tylko część wymagań. Zestaw ratownictwa wysokościowego musi być utrzymywany w stałej gotowości operacyjnej, co oznacza regularne przeglądy i konserwację zgodnie z instrukcją producenta, co najmniej raz na 12 miesięcy. Zasady KSRG zalecają ponadto utrzymywanie zapasu elementów zestawu na poziomie ok. 20% normatywu dla sprzętu z tworzyw sztucznych i 10% dla sprzętu metalowego, by móc na bieżąco wymieniać zużyte lub uszkodzone elementy bez przerw w gotowości.
Sprzęt tekstylny, taki jak liny, szelki i taśmy, wymaga szczególnej uwagi. Każdy element, który był poddany silnemu obciążeniu dynamicznemu lub wykazuje oznaki mechanicznego uszkodzenia, przetarcia lub deformacji, musi zostać wycofany z użytkowania, niezależnie od upływu czasu eksploatacji.
Ratownictwo wysokościowe wymaga sprzętu spełniającego konkretne normy europejskie i polskie, aktualnych kwalifikacji ratowników i sprawnego systemu przeglądów wyposażenia. Kompletny zestaw obejmuje szelki bezpieczeństwa, liny statyczne, karabinki, urządzenia zjazdowe i asekuracyjne, bloczki, trójnóg ewakuacyjny oraz worki transportowe, a każdy element musi być certyfikowany i regularnie kontrolowany.
Jeśli wyposażasz jednostkę OSP lub PSP w sprzęt do ratownictwa wysokościowego i chcesz mieć pewność, że spełnia aktualne wymagania KSRG, skontaktuj się z Awares. Oferujemy doradztwo techniczne, pomoc przy doborze sprzętu i wsparcie w rozliczaniu dotacji sprzętowych dla jednostek OSP.
Design: Proformat